Καθυστερημένη Εφηβεία: Πότε Ανησυχούμε και Τι Κάνουμε

Κάθε παιδί μπαίνει στην εφηβεία με τον δικό του ρυθμό. Όταν όμως οι συμμαθητές έχουν ψηλώσει και αλλάξει, ενώ το παιδί σας εξακολουθεί να μοιάζει «παιδί», είναι φυσικό να ανησυχείτε — και συχνά ανησυχεί και το ίδιο το παιδί. Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για μια φυσιολογική παραλλαγή, υπάρχουν όμως και αιτίες που χρειάζονται διερεύνηση.

Πότε θεωρείται καθυστερημένη η εφηβεία;

• Κορίτσια: δεν έχει ξεκινήσει η ανάπτυξη του στήθους έως την ηλικία των 13 ετών.

• Αγόρια: δεν έχει αρχίσει η αύξηση του μεγέθους των όρχεων έως την ηλικία των 14 ετών.

• Εφηβεία που «σταματά»: όταν η εφηβεία ξεκινά αλλά δεν εξελίσσεται, π.χ. όταν δεν έχει εμφανιστεί περίοδος έως τα 15 έτη ή περισσότερο από 3 χρόνια μετά την έναρξη της ανάπτυξης του στήθους.

Η τριχοφυΐα στην ήβη ή στις μασχάλες δεν αρκεί από μόνη της ως σημείο έναρξης της εφηβείας, καθώς συχνά οφείλεται στις ορμόνες των επινεφριδίων (αδρεναρχή).

Ποιες είναι οι αιτίες;

1. Ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση της ανάπτυξης και της ήβης

Είναι η συχνότερη αιτία και αποτελεί φυσιολογική παραλλαγή, πολύ συχνότερη στα αγόρια. Τα παιδιά αυτά είναι συνήθως κοντύτερα από τους συνομηλίκους τους σε όλη την παιδική ηλικία, έχουν καθυστερημένη οστική ηλικία και συχνά έναν γονέα που επίσης «άργησε» να αναπτυχθεί. Η εφηβεία τελικά ξεκινά αυθόρμητα και τα περισσότερα παιδιά φτάνουν σε φυσιολογικό ενήλικο ύψος.

2. Λειτουργική καθυστέρηση

Ο οργανισμός «φρενάρει» προσωρινά την εφηβεία όταν βρίσκεται σε κατάσταση στρες ή έλλειψης ενέργειας: χρόνια νοσήματα (π.χ. κοιλιοκάκη, φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου), ανεπαρκής διατροφή, πολύ έντονη αθλητική προπόνηση, υποθυρεοειδισμός ή σημαντικό ψυχολογικό στρες. Όταν αντιμετωπιστεί η αιτία, η εφηβεία συνήθως εξελίσσεται κανονικά.

3. Υπογοναδοτροπικός υπογοναδισμός

Ο υποθάλαμος ή η υπόφυση δεν παράγουν επαρκώς τις ορμόνες που «ξεκινούν» την εφηβεία (GnRH και τις γοναδοτροπίνες LH και FSH). Μπορεί να είναι συγγενής —όπως στο σύνδρομο Kallmann, που συχνά συνοδεύεται από μειωμένη ή απούσα όσφρηση— ή να σχετίζεται με άλλες διαταραχές της υπόφυσης (υποϋποφυσισμός).

4. Υπεργοναδοτροπικός υπογοναδισμός

Το πρόβλημα βρίσκεται στις ίδιες τις ωοθήκες ή τους όρχεις, που δεν ανταποκρίνονται στα σήματα της υπόφυσης. Συχνότερες αιτίες είναι το σύνδρομο Turner στα κορίτσια και το σύνδρομο Klinefelter στα αγόρια, καθώς και η βλάβη των γονάδων μετά από χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία.

Πώς γίνεται η διερεύνηση;

1. Ιστορικό και καμπύλη ανάπτυξης: ρυθμός αύξησης τα προηγούμενα χρόνια στις καμπύλες ανάπτυξης, ηλικία εφηβείας των γονέων, χρόνια νοσήματα, διατροφή και άθληση.

2. Κλινική εξέταση: εκτίμηση του σταδίου της εφηβείας (στάδια Tanner), της όσφρησης και της γενικής εικόνας του παιδιού.

3. Ακτινογραφία άκρας χειρός για τον προσδιορισμό της οστικής ηλικίας.

4. Εξετάσεις αίματος: LH, FSH, τεστοστερόνη ή οιστραδιόλη, θυρεοειδικές ορμόνες, IGF-1 και γενικός έλεγχος για χρόνια νοσήματα, όπως η κοιλιοκάκη.

5. Ειδικές εξετάσεις, όταν χρειάζεται: καρυότυπος, μαγνητική τομογραφία υπόφυσης ή δοκιμασίες διέγερσης.

Η διάκριση ανάμεσα στην ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση και τον μόνιμο υπογοναδοτροπικό υπογοναδισμό δεν είναι πάντα δυνατή από την πρώτη επίσκεψη και συχνά απαιτεί παρακολούθηση στον χρόνο.

Πώς αντιμετωπίζεται;

• Παρακολούθηση: στην ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση, πολλές οικογένειες επιλέγουν τακτική παρακολούθηση με ενημέρωση και στήριξη, αφού η εφηβεία θα έρθει μόνη της.

• Σύντομη ορμονική θεραπεία: όταν η καθυστέρηση επηρεάζει έντονα την ψυχολογία του παιδιού, ένα σύντομο σχήμα χαμηλής δόσης τεστοστερόνης (στα αγόρια) ή οιστρογόνων (στα κορίτσια) μπορεί να «ξεκινήσει» την εφηβεία, χωρίς να επηρεάσει το τελικό ύψος.

• Θεραπεία της αιτίας: στη λειτουργική καθυστέρηση, η αντιμετώπιση του υποκείμενου προβλήματος (διατροφή, θυρεοειδής, χρόνιο νόσημα).

• Μακροχρόνια ορμονική υποκατάσταση: στον μόνιμο υπογοναδισμό, η θεραπεία ξεκινά σε χαμηλή δόση και αυξάνεται σταδιακά, ώστε η εφηβεία να εξελιχθεί όσο πιο φυσιολογικά γίνεται.

Η ψυχολογική πλευρά

Για έναν έφηβο, το να είναι ο πιο κοντός ή ο λιγότερο «αναπτυγμένος» της παρέας μπορεί να επηρεάσει την αυτοπεποίθηση, τη συμμετοχή στον αθλητισμό και τις σχέσεις με τους συνομηλίκους. Μια σωστή εξήγηση του τι συμβαίνει —και η διαβεβαίωση, όταν ισχύει, ότι η ανάπτυξη θα έρθει— συχνά ανακουφίζει σημαντικά το παιδί.

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Θα φτάσει το παιδί μου φυσιολογικό ύψος;

Στην ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση, τα περισσότερα παιδιά φτάνουν σε ενήλικο ύψος εντός του γενετικού τους στόχου, απλώς αργότερα από τους συνομηλίκους τους. Η οστική ηλικία βοηθά να εκτιμηθεί πόσο περιθώριο ανάπτυξης απομένει.

2. Βοηθούν οι βιταμίνες ή τα συμπληρώματα;

Όχι. Κανένα συμπλήρωμα δεν επισπεύδει την εφηβεία. Σημασία έχει η επαρκής, ισορροπημένη διατροφή και η διόρθωση τυχόν επιβεβαιωμένων ελλείψεων.

3. Πότε να κλείσουμε ραντεβού;

Αν ένα κορίτσι δεν έχει σημεία ανάπτυξης στήθους στα 13 ή ένα αγόρι δεν έχει αύξηση όρχεων στα 14 — ή νωρίτερα, αν το παιδί έχει επιβράδυνση της ανάπτυξης ή ανησυχεί έντονα το ίδιο.

Διαβάστε επίσης: Πρώιμη ήβη στα παιδιά · Ύψος παιδιού: πότε ανησυχούμε · Παιδοενδοκρινολόγος: τι κάνει και πότε να τον επισκεφθείτε

Για εκτίμηση και παρακολούθηση μπορείτε να κλείσετε ραντεβού στο ιατρείο μας στην Κηφισιά ή στην Καλαμάτα.

Το άρθρο γράφτηκε από Ειδικό Παιδοενδοκρινολόγο. Το περιεχόμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη ιατρική γνωμάτευση.